FAYDALI B?TK?LER
• Besin olarak kullan?lan bitkiler
• Baharat olarak kullan?lan bitkiler
• Uyar?c? ?zelligi olan bitkiler
• End?stride i?lenen bitkiler
• T?p’ta kullan?lan bitkiler
• S??s bah?e ve park bitkileri
1)BES?N OLARAK KULLANILAN B?TK?LER
Beslenme maksad? ile kullan?lan bitkilerin ya b?t?n?nden ya da herhangi bir k?sm?ndan faydalan?lmaktad?r.bunlar aras?nda tah?l,meyve, sebze ve ya? bitkileri bulunmaktad?r.
A)Tah?l Bitkileri
Tah?l bitkileri en eski devirlerden beri insanlar taraf?ndan yeti?tirilmektedir yap?lar?nda mevcut olan proteinler ve karbonhidratlardan bilhassa ni?asta bu bitki?erin insan beslenmesindeki ?nemini ortaya koymaktad?r.bu sebepten yery?z?ndeki tar?m alanlar?n?n hemen hemen yar?s? tah?l yeti?tirilmesine tahsis edilmi?tir.
Bu?day -Triticum sp.
?avdar –Secale sp.
Arpa Hordeum sp.
Yulaf Avena sp.
M?s?r Zea mays
Pirin? Oryza sp.
Dar? Panicum sp.
Meyve bitkileri
Botanik biliminde meyve; ?i?egin yumurtal???ndan geli?en t?m olu?umlard?r. Halk aras?nda ki meyvenin anlam? ise; ?i?ekten geli?en ve yenilebilen bitkinin bir k?sm?d?r.y?ksek oranda ?ekerli maddeler ve organik asitler i?ermesinden dolay?, meyveler ?nemli besin kayna??d?r.
Meyve ?e?idine g?re;
a)Ya? meyveli bitkiler
b) Kuru Meyveli Bitkiler olmak ?zere iki gruba ayr?l?r.
Ya? Meyveli Bitkiler
?z?ms? Meyeli Bitkiler:
Frenk ?z?m? Ribes rubrum
Bekta? ?z?m? Ribes grossularia
Portakal Citrus aurantium var.sinensis(C.a.var.dulce)
Mandalina Citrus nobilis
Limon Citrus limonum
Greyfurt Citrus paradisi (C.a.var.maxima)
Turun? (C.a aurantum var.amara)
A?a?kavunu Citrus medica
Kavun Cucumis melo
Karpuz Citrullus vulgaris
Hurma Phoenix dactylifera
Muz Musa sepientium
Nar Panica granatum
?ekirdekli Sulu Meyveli Bitkiler:
Erik Prunus domestika
Kiraz Prunus avium
Vi?ne Prunus cerasus
Mahlep Cerasus mahlep
?eftali Prunus persica
K?z?lc?k Cornus mas
H?nnap Zizypus vulgaris(Syn. Z.jujupa)
??de Elaeagnus angustifolia
Bile?ik Meyveli Bitkiler
Tek ?i?ekten Geli?en Meyveliler:
Ahududu Rubus idaeus
B???rtlen Rubus frutiocosus
?ilek Fragaria vesca
Elma Malus communis
Armut Pyrus communis
Ayva Cydonia sp.
?vez Sorbus torminali
Mu?mula Mespillus germanica
Al?? Crataegus laevigata, C.monogyna, C.azarolus
?i?ek Kurulundan Geli?en Meyveler
Ananas Ananas comosus
Dut Morus sp.
?ncir Ficus carica
Ekmek a?ac? Artocarpus incisa
b)Kuru Meyveli Bitkiler
Ya?l? Kuru Meyveli Bitkiler
Badem amygdalus communis
Ceviz Juglans regia
F?nd?k Corylus avellena
Yerf?st??? Arachis hypogea
Antep f?st??? Pistacia vera
F?st?k ?am? Pinus pinea
Ni?astal? Kuru Meyveli Bitkiler
Kestane Castanea sativa
?ekerli Kuru Meyveli Bitkiler
Ke?iboynuzu Seratonia siliqua
Demirhindi Tamarindus indica
C)Sebze bitkileri
?o?unlukla pi?irilmek suretiyle , daha az olarak da ?i? yenilebilen bitki k?s?mlar?na sebze genel ismi verilmektedir.gerek sebze kelimesi gerekse ayn? anlamdaki zerzevat kelimesi fars?ad?r.
Beslenme bak?m?ndan sebzeler; vitamin ve maden tuzlar?nca zengindir,fakat kalori bak?m?ndan zay?ft?rlar.
Sebze bitkileri ;morfoloji ve s?n?fland?rma ?zelliklerine,besin degerine,yenen k?s?mlar?na,;g?re k?melendirilebilir.Yenen k?s?mlar?na g?re sebze bitkileri ?u k?melere ayr?labilir;
Yumrusundan Faydalan?lan Sebze Bitkileri
Patates Solanum tuberosum
Tatl?patates ?pomoea batatus
Yerelmas? Helianthus tuberosus
G?vdesinden Faydalan?lan Sebze Bitkileri
Mutfak so?an? Allium cepa
P?rasa Allium prrum
Ku?konmaz Asparagus sp.
Revend Rheum rhaborbarum
Akindiba Cychorium intibus
Karahindiba Taraxacum officinale
K?k?nden Faydalan?lan Sebze Bitkileri
Havu? Daucus carota
Kereviz Apium graveolens
Pancar Beta vulgaris
?algam Brassica rapa
Sahlep Orchis morio(Syn. O.masculus O.anatolicus)
Yapra??ndan Faydalan?lan Sebze Bitkileri
Lahana Brassica olerasea
Marul Lactuca sativa
Ispanak Spinacia oleracea
Semizotu Portulaca oleracea
Paz? Beta vulgaris var. cicla
?i?eginden Faydalan?lan Sebze Bitkileri
Enginar Cynara scolymus
Karnabahar Brassica oleracea var.botrytis
Meyvesinden Faydalan?lan Sebze Bitkileri
Kabak Cucurbita sp.
H?yar Cucumis sativus
Domates Solanum lycopersicum esculantum
Patl?can Solanum melongena var.esculentum
Biber Capsicum annuum
Bamya Hibiscus esculentus
Tohumundan Faydalan?lan Sebze Bitkileri
Fasulye Phaseolus vulgaris
Bezelye Pisum sativum
Bakla Vicia faba
Soyafasulyesi Soja hispida
Ac?bakla Lupinus luteus
Nohut Cicer arietinum
Mercimek Lens esculenta
D)Ya? bitkileri
Ya? bitkileri iki k?medir;
Meyvesinden Ya? ??kar?lan Bitkiler
Zeytin olea Europea var.europea
Ya?palmiyesi Elaeis guinensis
Tohumundan Ya? elde Edilen Bitkiler
Ha?ha? Papaver somniferum
Susam sesamun indicum
Ay?i?e?i Helianthus annuus
Pamuk Gossypium herbaceum
Kolza Brassica rapa var.oleifera
B?y?khindistancevizi Cocos nucifera
2) BAHARAT OLARAK KULLANILAN B?TK?LER
Yemeklere ve i?kilere tat,lezzet ve ?e?ni vermek ?zere kat?lan bitki ?r?nleine baharat veya avcar denilmektedir.baharat bitkileri her t?rl? iklim ?artlar?nda yeti?ebildi?i gibi ?zellikle s?cak ve tropik ?lkelerde tabii olarak yeti?mekte ve talep edilen ?r?nleeri vermektedir.
A)K?kinden Faydalan?lan Baharat Bitkileri:
Karaturp Raphanus sativus
K?rm?z?turp Raphanus sativus var.radicula
G?vdesinden Faydalaan?lan Baharat Bitkileri:
Zencefil Zingiber officinalis
Tar??n Ninnomomum sp.
C)Yapra??ndan Faydalan?lan Baharat Bitkileri:
Nane Mentha rotundifolia
Kekik Tymus vulgaris, T.serpyllum
Mercank??k Oryganum marjorana
Maydanoz Petroselinum sativum
Defne Laurus nobilis
C)So?an Olarak Faydalan?lan Baharat Bitkileri:
Sar?msak Allium sativum
Mutfak So?an? allium cepa
D)?i?e?inden Faydalan?lan Baharat Bitkileri:
Karanfila?ac? Eugenia coryophllata
E)Meyvesinden Faydalan?lan Baharat Bitkileri:
Kimyon Carum carvi
Anson Pimpinella anisum
Rezene Foeniculum vulgare
Ki?ni? Coriandrum sativum
Karabiber Piper nigrum
K?rm?z?biber Capsucum annuum
Vanilya Vanilla planifolia
F)Tohumlar?ndan Faydalan?lan Baharat Bitkileri:
Hardal sinapsis Arvensis ve brassica nigra
K???khindistancevizi Myristica fragrans
3)UYARICI ?ZELL?G? OLAN B?TK?LER
Kafein i?eren me?rubat,uyar?c? ve serinletici niteliklerinden dolay? t?m D?nya ?lkelerinde kullan?lmaktad?r.
Alkoloid madde olarak bilinen kafein, teobromin ve teofilin p?r?n t?revleridir.
Kafein;?ay yapraklar?, kahve ve kakao ?ekirdekleri ve kola tohumlar?nda bulunmaktad?r. Kafein ayr?ca, ba?ka bir?ok bitkinin de yapra?? veya tohumundan elde edilmektedir.
Bitkisel k?kenli bir uyar?c? kimyasal olan kafein, beyin ve sinir sistemi ?zerinde h?zland?r?c? bir etkiye sahiptir.
N?ronlar?n uyar?lma e?i?ini d???rerek, sinirsel uyar?lmay? artt?r?r.
Teobromin kakaoda bulunan ba?l?ca alkaloiddir ve kakaonun tipik bitter tad?na katk? da bulundu?u s?ylenir.
?ay?n i?leme a?amalar?ndan biri olan soldurma an?nda kafein miktar? artar. ?ay bitkisinde kafein n?kleik asitlerin par?alanmalar? sonucu olu?makta ve bu par?alanma soldurma a?amas?nda da s?r?d??? i?in siyah ?ay?n kafein kapsam? artmaktad?r.
?ay thea Sinensis
Kahve Cofea spp.
Kakao Theobroma cacao
Paraguay?ay? ?lex paraguariensis
Guarana Paullinia cupana
Khat Chata edulis
Kola Cola acuminata
Kassine ?lex vomitoria
Yoco Paullinia yoco
Koka Erythroxylon coca
T?t?n Nicotina tabacum
4)END?STR?DE ??LENEN B?TK?LER
?e?itli sanayi kollar?nda i?lenerek kullan?masunulan ?r?nlerin elde edildi?i bitkilere end?stri bitkileri denilmektedir.
End?stri bitkilerinden; esans,re?ine,kau?uk, zamk, ya?,?eker,lif,odun ve sel?loz,boya,tanen gibi ekonomik degeri olan ?r?nler elde edilmektedir.
A)Esans Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
G?l Rosa sp.
Menek?e Viola odorata
Lavanta Lavandula angustofolia
Limon Citrus limonum
Yasemin Jasminum fruticans
Leylak Syringa vulgaris
It?r Pelargonium odoratissimum
Nane Montha sp.
Re?ine Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
?am Pinus sp.
Ladin Picea sp.
G?knar Abies sp.
G?nl?ka?ac? Boswellia sp.
Mirraa?ac? Commiphora myrrha
Kopaivaa?ac? Copaifera sp.
Perubalsama?ac? Myroxylon sp.
Sak?za?ac? Pistacia lentiscus
?erbet?iotu Humulus lupulus
S??alaa?ac? Liquidamber orientalis
C)Kau?uk Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
Brezilya kau?uka?ac? Hevea brasiliensis
?ncir Ficus elastica
Parthenium
D)Zamk Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
Zamkakasya acacia senegal
Kiraz Prunus avium
?eftali Prunus persica
Erik Prunus domestica
E)Ya? Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
Keten Linum usitatissimum
Hintya?? bitkisi Ricinus communis
Kandilcevizi Aleurites triloba
F)?eker Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
?ekerpancar? Beta vulgaris var. altisissima
?ekerkam??? Saccarum officinarum
G)Lif Elde Edilen Sanayi Bitkileeri:
Sklerenkima Liflerinden Faydalan?lan Sanayi Bitkileri
Keten Linum usitatissimum
Kenevir Cannabis sativa
Rami Boehmeria nivea
J?t corchorus Capsularis
Sisalkeneviri Agave sisalina
Manilakeneviri Musa textilis
Yenizelandakeneviri Phormium tenax
Kokospalmiyesi Cocos nucifera
Kavak Populus spp.
Lifsi T?ylerinden Faydalan?lan Sanayi Bitkileri
Pamuk Gossipium herbaceum
Kapok Bombax pentandra
H)Odun Ve Sel?loz Olarak Kullan?lan Sanayi bitkileri:
Ka??t ve sel?loz elde edilmesinde kullan?lan Sanayi Bitkileri
?am Pinus spp.
G?knar Abies spp.
Kavak Populus spp.
Kay?n Fagus spp.
??nar Platanus spp.
?n?aat Kerestesi Ve Yakacak Odun Olarak Kullan?lan Bitkiler
?am Pinus spp.
G?knar Abies spp.
Sedir Cedrus spp.
Kay?n Fagus spp.
Me?e Querqus spp.
Kavak Populus spp.
Degerli Kereste Elde Edilen Bitkiler
Ceviz Juglans regia
Zeytin Olea europaea
Ihlamur Tilia spp.
Ak?aa?a? Acer spp.
Ard?? Juniperus spp.
Kavak Populus spp.
Mahun Swietenia mahagoni
Abanoz Diosporus ebenum
I)Boya Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
K?kboya Rubia tinctorum
?ivitotu ?satis tinctoria
Havac?otu Alkanna tinctoria
?ndigoa?ac? ?ndigofera tinctoria
Bakkama?ac? Haematoxylon compechianum
K?naa?ac? Lawsonia inermis
Ceviz Juglans regia
Ayva Cydonia vulgaris
Safran Crocus sativus
?)Tanen Elde Edilen Sanayi Bitkileri:
Me?e Querqus sp.
Hu? Betula sp.
Ger?ekakasya Acacia sp.
?kalipt?s Eucalyptus sp.
Nar Punica sp.
5)TIPTA KULLANILAN B?TK?LER
D?nya Sa?l?k ?rg?t? (WHO) 1980 y?l?nda T?bbi Bitkileri " Bir veya birden fazla organ?yla tedavi edici veya hastal?klar? ?nleyici olabilen veyaherhangi bir kimyasal-farmas?tik sentezin ?nc?s? olabilen bitki ?e?itleridir." ?eklinde tan?mlam??t?r.
Sa?l?k ve ?ifa kazanmak amac? ile kullan?lan bitkileree t?bbi bitkiler denilmektedir.bu ?e?it bitkiler farmakobotanik biliminin u?ra? alan?na girer.Halk ve ev ilac? olarak kullan?lan t?bbi bitkilerin yan?nda hekimlikte ve ila? sanayiinde kullan?lan bitkiler vard?r.bunlar;
A)Halk Ve Ev ?lac? Olarak Kullan?lan ?ifal? Bitkiler:
?ok Bilinen ?ifal? Bitkiler
Ada?ay? Salvia officinale
O?ulotu Melissa officinale
Nane Mentha sp.
Papatya Matricaria Chomomilla (Chomomilla recutita)
Pelinotu Artemisia spp.
Civanpercemi Achillea millefolinum
Ihlamur Tilia spp.
M?rver Sambucus sp.
Ebeg?meci Malva silvestris
Hatmi Althea officinalis
Kediotu Valeriana officinalis
Meyank?k? Glyrrhiza glabra
Ard??a?ac? Juniperus communis
Rosa Canina: Ku?burnu
Hekimlikte Ve ?la? ?malinde Kullan?lan ZehirliTt?p Bitkileri:
?ok Bilinen Bitkiler
Banaotu Hyascyamus nigeer
G?zelavratotu Atropa belladonna
Tatula Datura stramonium
Y?ks?kotu Digitalis purpurea
K?nak?naa?ac? Cinchona cucirubra
Bald?ran Conium maculatum
Egreltiotu Dryopterys filix-mas(syn.Aspidium filix mas)
?avdarmahmuzu Claviceps purpurea
Mabeda?ac? Gingko Biloba
Urtica Dioica (Is?rgan otu)
6)S?S, BAH?E VE PARK B?TK?LER?
?ok Tan?nan S?s Bitkileri:
G?l Rosa spp.
Han?meli Lonicera coprifolium, L.etrusca
Leylak Syringa vulgaris
Morsalk?m Wistaria sinensis
Lale Tulipa sp.
S?sen ?ris spp.
?ebboy Matthiola spp.
Gecesefas? Mirabilis jalapa
Y?ld?z?i?egi Dahlia variabkis
Kakt?s Echinocactus spp.
Palmiye Chamaerops humilis
Yalanc?sagopalmiyesi Cycas revoluta
Kau?ukagac? Ficus elastica
Devetaban? Monstera spp.
Ku?konmaz begonya Asparagus spp.
Begonya Begonia spp.
Kaynaklar:
1)
www.populermedikal.com/her.htm
2) ‘Faydal? Bitkiler ders notlar?’ - Marmara ?niversites-2006- Prof.Dr.Sabri S?MER
3)
www.biriz.biz/cay/kafein.htm
4)
www.yeniden.org.tr/bilgiler/okp_kafein.asp
5)
www.ntvmsnbc.com/news/400398.asp
6) ‘Ekonomik Botanik’ – Marmara ?niversitesi - Ararl?k,2003 - Prof.Dr.Sabri S?MER
Beğenilen: 0
